Một nhà chưng cất sinh ra tại Rothes
Muốn hiểu The Glenrothes, trước hết phải nhìn về Rothes.
Đây là một thị trấn nhỏ nằm giữa Speyside – vùng đất sau này trở thành một trong những trung tâm quan trọng nhất của Scotch whisky. Nhà chưng cất nằm trong Glen of Rothes, và cũng chính địa danh này tạo nên cái tên The Glenrothes.
The Glenrothes được thành lập năm 1879. Theo cách nhà chưng cất kể lại câu chuyện của mình ngày nay, những người sáng lập đã theo đuổi một ý tưởng khá rõ ràng: tạo nên một loại spirit nhẹ và thanh hơn, như một sự đối trọng hài hòa với phong cách phổ biến thời bấy giờ. Gần 150 năm sau, Glenrothes vẫn xem đặc tính thanh lịch ấy là nền tảng của mình.
Nhìn từ hiện tại, một năm thành lập đôi khi chỉ giống như con số được in trên nhãn. Nhưng 1879 có nghĩa là những mẻ spirit đầu tiên của Glenrothes xuất hiện khi nước Anh vẫn còn trong thời Victoria, rất lâu trước khi Scotch single malt trở thành một ngành hàng mang tính toàn cầu như ngày nay.
Và hành trình sau đó hoàn toàn không bằng phẳng.
Những lần tưởng như mọi thứ có thể dừng lại
Một trong những giai đoạn đáng nhớ nhất của Glenrothes gắn với John Smith, người giữ vị trí Distillery Manager suốt 32 năm, từ 1897 đến 1929.
Chỉ riêng quãng thời gian của John Smith đã cho thấy một nhà chưng cất muốn tồn tại qua nhiều thế hệ phải trải qua những gì. Năm 1897 xảy ra một vụ cháy nghiêm trọng. Năm 1903 là một vụ nổ. Đến năm 1922, một trận cháy khác tiếp tục thiêu hủy lượng lớn whisky đang trưởng thành.
Nhưng sau mỗi biến cố, nhà chưng cất lại được phục hồi và tiếp tục hoạt động.
Có lẽ đây mới là một trong những phần đáng quý nhất khi tìm hiểu lịch sử whisky. Người ta thường nhìn thấy chai rượu hoàn chỉnh trên kệ, nhưng rất ít khi nghĩ tới những thế hệ con người đã phải giữ cho một nhà chưng cất tiếp tục tồn tại để những chai whisky ấy có thể xuất hiện nhiều thập niên sau.
Câu chuyện của John Smith còn đặc biệt ở chỗ nghề nghiệp ấy không dừng lại ở một cá nhân. Theo tư liệu của Glenrothes, con trai và cháu của ông sau đó tiếp tục đảm nhiệm công việc quản lý nhà chưng cất thêm tổng cộng 41 năm.
Như vậy, đằng sau một giai đoạn rất dài của Glenrothes không chỉ là máy móc, nhà kho hay những chiếc pot still, mà còn là câu chuyện của một gia đình và nhiều thế hệ gắn cuộc đời mình với cùng một nơi.
Có những thứ được giữ lại gần 150 năm
Một nhà chưng cất có thể tồn tại lâu nhưng phong cách whisky hoàn toàn có thể thay đổi theo thị trường. Điều thú vị ở Glenrothes là hãng ngày nay vẫn nhấn mạnh rằng loại spirit họ đang tạo ra tiếp tục theo đuổi ý tưởng đã được đặt ra gần 150 năm trước.
Một phần của câu chuyện ấy bắt đầu từ nước.
Glenrothes sử dụng nước suối từ bốn nguồn riêng nằm trong khuôn viên estate. Nước được lọc tự nhiên qua các tầng đá hình thành từ hàng triệu năm trước rồi chảy từ vùng đồi xuống nhà chưng cất bằng trọng lực. Theo Glenrothes, nguồn nước này rất mềm và có hàm lượng tạp chất thấp, trở thành một phần nền tảng của đặc tính spirit mà họ muốn tạo ra.
Tiếp đến là cách chưng cất.
Glenrothes sử dụng những pot still tương đối cao và vận hành quá trình chưng cất chậm. Nhà chưng cất cho biết tốc độ dòng chưng cất của họ vào khoảng một nửa so với nhiều nhà chưng cất nổi tiếng khác. Việc spirit tiếp xúc nhiều hơn với đồng giúp loại bớt những hợp chất nặng, hướng new make spirit về đặc tính sáng, thanh và thiên về trái cây.
Sau chưng cất là một hành trình khác còn dài hơn nhiều: thời gian trong thùng gỗ.
Glenrothes đặc biệt chú trọng những thùng gỗ sồi được seasoning bằng sherry. Thay vì đơn thuần phụ thuộc vào nguồn thùng có sẵn, nhà chưng cất đặt làm thùng theo yêu cầu và kiểm soát quá trình seasoning nhằm chủ động hơn về chất lượng cũng như ảnh hưởng của gỗ đối với whisky trong nhiều năm trưởng thành.
Điều đáng chú ý không phải chỉ là “ủ thùng sherry”, bởi rất nhiều Scotch whisky cũng sử dụng loại thùng này. Giá trị nằm ở việc nguồn nước, hình dáng still, tốc độ chưng cất và cách quản lý thùng trưởng thành được kết nối thành một hệ thống nhằm duy trì một phong cách nhất định qua thời gian.
Một nhà chưng cất và một thương hiệu từng không đi cùng một con đường
Lịch sử Glenrothes còn có một chi tiết rất đáng ghi lại bởi nó cho thấy whisky không chỉ có câu chuyện sản xuất mà còn có lịch sử kinh doanh phía sau.
Trong nhiều năm, mối quan hệ giữa nhà chưng cất và thương hiệu The Glenrothes trải qua những cấu trúc sở hữu khác nhau. Berry Bros. & Rudd – một tên tuổi lâu đời trong ngành rượu tại Anh – có vai trò quan trọng trong quá trình xây dựng danh tiếng của The Glenrothes trên thị trường.
Đến năm 2017, Edrington mua lại thương hiệu The Glenrothes từ Berry Bros. & Rudd. Chính Edrington mô tả sự kiện này là việc đưa thương hiệu trở lại cùng nhà chưng cất.
Chi tiết này quan trọng nếu muốn hiểu Glenrothes ngày nay. Edrington vốn có lịch sử gắn với Highland Distillers – công ty được gia đình Robertson thành lập năm 1887 – và Edrington đã mua Highland Distillers vào năm 1999. Việc mua lại thương hiệu Glenrothes năm 2017 vì thế khép lại một giai đoạn mà thương hiệu và tài sản nhà chưng cất không hoàn toàn nằm dưới cùng một mái nhà.
Berry Bros. & Rudd sau đó vẫn tiếp tục tham gia phân phối Glenrothes tại Anh trong một thời gian. Đến đầu năm 2022, việc phân phối tại thị trường này được chuyển sang Edrington UK.
Đó là những thay đổi về doanh nghiệp. Còn điều quan trọng hơn đối với câu chuyện di sản là nhà chưng cất tại Rothes vẫn tiếp tục hoạt động.
Vì sao The Glenrothes vẫn tồn tại sau gần 150 năm?
Có lẽ không có một nguyên nhân duy nhất.
Một nhà chưng cất tồn tại từ năm 1879 đến thế kỷ XXI phải có khả năng thích nghi với thị trường, vượt qua khủng hoảng và thay đổi cùng ngành whisky. Nhưng nếu chỉ thay đổi mà không giữ lại điều gì, một thương hiệu lâu đời rất dễ trở thành cái tên lịch sử được gắn lên một sản phẩm hiện đại.
Điều đáng quan tâm ở Glenrothes chính là sự cân bằng giữa hai phía ấy.
Quyền sở hữu có thể thay đổi. Danh mục whisky có thể thay đổi. Cách đóng chai và cách giới thiệu sản phẩm với thế giới cũng có thể thay đổi. Nhưng nhà chưng cất vẫn ở Rothes; nguồn nước của estate vẫn đóng vai trò trong sản xuất; quá trình chưng cất chậm bằng những still cao vẫn được duy trì; việc quản lý quá trình trưởng thành trong thùng gỗ vẫn là một phần quan trọng của triết lý làm whisky. Ngày nay, Glenrothes vẫn được vận hành bởi một đội ngũ làm whisky tương đối nhỏ tại Speyside.
Và có lẽ còn một yếu tố khác khó đo bằng thông số: sự truyền tiếp của con người.
Câu chuyện John Smith cùng con và cháu của ông cho thấy một nhà chưng cất lâu đời không tồn tại chỉ nhờ những bức tường bằng đá. Kiến thức về một nhà máy, cách một chiếc still vận hành, cách spirit thay đổi, những mùa khác nhau ảnh hưởng đến công việc ra sao… từng được truyền từ những người đã dành phần lớn cuộc đời tại đó sang thế hệ kế tiếp.
Giá trị lớn hơn một chai whisky
Ngày nay, danh mục Glenrothes đã khác rất nhiều so với những thập niên trước và chắc chắn trong tương lai nó vẫn còn thay đổi. Một số phiên bản xuất hiện rồi biến mất; những phiên bản khác được tạo ra để kể lại một giai đoạn mới của thương hiệu.
Nhưng nếu chỉ ghi lại từng chai whisky, chúng ta mới lưu được những lát cắt.
Câu chuyện lớn hơn nằm ở nhà chưng cất.
Năm 1879, một nhóm người tại Rothes bắt đầu tạo ra spirit với một ý tưởng của thời đại họ. Những người đầu tiên ấy không thể biết gần 150 năm sau Glenrothes sẽ hiện diện như thế nào, sản phẩm sẽ được đưa đến những quốc gia nào hay người tiêu dùng của thế kỷ XXI sẽ nhìn nhận whisky ra sao.
Họ chỉ có thể làm tốt phần việc thuộc về thế hệ của mình.
Rồi một thế hệ khác tiếp tục.
John Smith tiếp quản nhà chưng cất, trải qua cháy và nổ rồi xây dựng lại. Con ông tiếp tục. Cháu ông tiếp tục. Những người khác lại đến. Chủ sở hữu thay đổi. Thị trường whisky thay đổi. Thế giới bên ngoài cũng thay đổi.
Nhưng nhà chưng cất vẫn còn ở Rothes.
Có lẽ đó chính là lý do lịch sử của những nơi như The Glenrothes đáng được ghi lại. Bởi khi nhìn một chai whisky được tạo ra hôm nay, thứ chúng ta nhìn thấy không chỉ là sản phẩm của vài nguyên liệu và một số năm nằm trong thùng gỗ.
Phía sau nó còn là một dòng kiến thức và công việc đã được con người nối tiếp qua nhiều thế hệ.
Và khi hiểu được dòng lịch sử ấy, những cái tên như The Glenrothes không còn đơn thuần là một thương hiệu whisky.
Nó trở thành câu chuyện về cách một nghề được gìn giữ qua thời gian.
