Whisky không chỉ được cảm nhận bằng vị giác
Khi mới bắt đầu uống whisky, nhiều người thường tập trung vào cảm giác khi rượu đi vào miệng: ngọt hay khô, mạnh hay nhẹ, êm hay cay.
Nhưng phần thú vị của whisky đã bắt đầu trước khi chúng ta uống.
Đó là lúc đưa chiếc ly lên mũi.
Whisky chứa rất nhiều hợp chất thơm hình thành trong suốt quá trình sản xuất và trưởng thành. Nguyên liệu, quá trình lên men, chưng cất, loại thùng gỗ, những gì từng được chứa trong thùng trước đó và thời gian trưởng thành đều có thể góp phần tạo nên đặc tính hương của rượu.
Vì vậy, khi một người nói họ tìm thấy hương táo, lê, vanilla, caramel, nho khô, quế, chocolate, gỗ sồi hay khói trong whisky, phần lớn trải nghiệm ấy liên quan rất nhiều đến khứu giác.
Chiếc ly chính là không gian trung gian giữa whisky và chiếc mũi của chúng ta.
Điều gì xảy ra khi whisky được rót vào ly?
Ngay khi whisky được rót ra khỏi chai, một số thành phần dễ bay hơi bắt đầu thoát khỏi chất lỏng và đi vào khoảng không phía trên bề mặt rượu.
Chúng ta không nhìn thấy quá trình này bằng mắt thường, nhưng có thể nhận biết nó bằng mùi.
Đưa mũi đến gần ly, những phân tử bay hơi đi vào khoang mũi và tương tác với các thụ thể khứu giác. Não bộ xử lý các tín hiệu này và chúng ta bắt đầu mô tả trải nghiệm bằng những liên tưởng quen thuộc: trái cây, hoa, mật ong, vanilla, gia vị, gỗ, khói...
Hình dáng chiếc ly có thể ảnh hưởng đến cách những hợp chất bay hơi ấy phân bố trong khoảng không phía trên whisky.
Và đó là lý do thiết kế ly tasting trở nên quan trọng.
Vì sao phần bầu ly cần tương đối rộng?
Nếu chỉ nhìn phần miệng thu nhỏ, chúng ta mới thấy một nửa câu chuyện.
Một chiếc ly tasting tốt thường có phần bầu rộng hơn phần miệng.
Khi whisky nằm trong bầu ly, nó có một khoảng không phía trên để các hợp chất dễ bay hơi tích tụ. Người uống cũng có thể xoay nhẹ ly, làm whisky trải thành một lớp mỏng trên thành ly và tăng diện tích tiếp xúc giữa chất lỏng với không khí.
Đây là lý do người tasting không rót đầy một chiếc Glencairn.
Dung tích chiếc ly có thể lớn hơn nhiều so với lượng whisky thực tế được rót vào.
Phần còn lại không phải khoảng trống vô nghĩa.
Đó chính là không gian dành cho aroma.
Vậy tại sao miệng ly lại thu nhỏ?
Nếu phần bầu tạo không gian cho aroma hình thành, phần miệng thu nhỏ giúp kiểm soát cách aroma thoát ra khỏi chiếc ly.
Hãy hình dung hai chiếc ly chứa cùng một lượng whisky.
Một chiếc có miệng rất rộng. Một chiếc có phần bầu rộng nhưng miệng nhỏ hơn.
Ở chiếc ly miệng rộng, các hợp chất bay hơi có thể khuếch tán ra môi trường xung quanh trên một vùng lớn hơn.
Ở chiếc ly thu nhỏ về phía miệng, hình dáng thành ly giúp hướng và tập trung phần aroma thoát ra vào một khu vực nhỏ hơn.
Đó chính là nơi chúng ta đặt mũi.
Thiết kế này không làm whisky sinh thêm hương thơm. Nó chỉ tạo điều kiện thuận lợi hơn để khứu giác tiếp nhận những hợp chất vốn đã tồn tại trong rượu.
Miệng càng nhỏ có phải càng tốt?
Nếu thu nhỏ miệng ly giúp tập trung aroma, vậy tại sao không làm miệng ly thật nhỏ?
Bởi trong whisky không chỉ có những hợp chất tạo nên mùi trái cây, vanilla hay gỗ sồi.
Whisky còn chứa ethanol.
Ethanol cũng là một chất dễ bay hơi. Với whisky có nồng độ 40% ABV, 46% ABV hay những phiên bản cask strength trên 50%, cảm giác cồn ở mũi có thể khá rõ.
Nếu thiết kế chiếc ly chỉ nhằm tập trung tối đa mọi thứ vào một điểm, ethanol cũng có thể trở nên nổi bật và tạo cảm giác nóng, cay hoặc làm người uống khó nhận biết những lớp hương tinh tế phía sau.
Vì vậy, hình dáng ly tasting thực chất là một bài toán cân bằng.
Giữ đủ aroma để chúng ta cảm nhận, nhưng không đơn giản là gom tất cả vào mũi càng nhiều càng tốt.
Vì sao không nên đưa mũi quá sâu vào ly whisky?
Đây cũng là một điểm thú vị khi bắt đầu học cách nosing whisky.
Nhiều người có thói quen đưa mũi sâu vào miệng ly và hít thật mạnh, giống như khi ngửi nước hoa.
Với whisky, cách này đôi khi khiến cảm giác ethanol xuất hiện mạnh trước tiên.
Thay vào đó, có thể bắt đầu bằng cách giữ ly cách mũi một khoảng nhỏ, hít nhẹ, sau đó từ từ thay đổi vị trí.
Thử đưa ly sang bên trái.
Sang bên phải.
Tiến gần hơn một chút.
Rồi lùi ra.
Không cần cố tìm ngay "hương táo", "vanilla" hay "gỗ sồi".
Hãy để mũi làm quen với whisky trước.
Một chiếc ly tốt hỗ trợ quá trình nosing, nhưng cách chúng ta sử dụng chiếc ly vẫn quan trọng không kém thiết kế của nó.
Tại sao những chiếc ly tasting thường có hình hoa tulip?
Glencairn không phải chiếc ly duy nhất có bầu rộng và miệng thu nhỏ.
Trong thế giới rượu vang và spirits, hình dáng gần với hoa tulip đã được sử dụng từ lâu trong những chiếc ly phục vụ việc đánh giá aroma.
Copita là một ví dụ quen thuộc trong ngành whisky.
Đặc điểm chung của những thiết kế này là phần chứa chất lỏng tương đối rộng, sau đó thành ly cong và thu dần về phía miệng.
Glencairn kế thừa nguyên lý ấy nhưng thay đổi cấu trúc để chiếc ly chắc chắn và thuận tiện hơn cho việc sử dụng hàng ngày.
Vì vậy, điều đáng chú ý không phải chỉ là thương hiệu Glencairn.
Điều đáng hiểu hơn là nguyên lý đằng sau hình dáng của một chiếc nosing glass.
Hình dáng ly có thể thay đổi cách chúng ta cảm nhận cùng một whisky
Có một thử nghiệm rất đơn giản.
Rót cùng một chai whisky vào ba vật chứa khác nhau: một chiếc Glencairn, một chiếc Tumbler và một chiếc cốc thông thường.
Rót lượng tương đương và để chúng nghỉ trong cùng khoảng thời gian.
Sau đó chỉ ngửi, chưa cần uống.
Bạn có thể nhận thấy trải nghiệm không hoàn toàn giống nhau.
Không phải whisky đã thay đổi.
Cũng không phải một chiếc ly đã tạo thêm hợp chất mới.
Sự khác biệt nằm ở cách các hợp chất bay hơi được phân bố và cách chiếc mũi tiếp cận chúng.
Đây là một cách rất trực quan để hiểu tại sao giới whisky lại quan tâm đến glassware.
Nhưng chiếc ly không quyết định chất lượng whisky
Khi tìm hiểu sâu hơn về ly tasting, cũng rất dễ đi đến thái cực ngược lại: cho rằng phải có chiếc ly chuyên dụng mới có thể thưởng thức whisky.
Điều đó không cần thiết.
Chiếc ly không thay đổi nguyên liệu.
Không thay đổi quá trình chưng cất.
Không thay đổi loại thùng gỗ.
Và chắc chắn không thể thay đổi số năm whisky đã trưởng thành.
Một chai whisky tốt vẫn là chai whisky ấy dù được rót vào Glencairn hay Tumbler.
Điều chiếc ly thay đổi là cách giác quan của chúng ta tiếp cận whisky.
Nếu chỉ muốn uống một dram thư giãn, chiếc ly bạn yêu thích hoàn toàn có thể là lựa chọn tốt nhất.
Nhưng nếu muốn ngồi xuống và tìm hiểu xem chai whisky trước mặt đang chứa những tầng hương gì, hình dáng chiếc ly bắt đầu trở nên đáng quan tâm.
Một chi tiết nhỏ giúp hiểu thêm về văn hóa whisky
Khi nhìn chiếc Glencairn với phần bầu rộng và miệng thu nhỏ, chúng ta đang nhìn thấy nhiều hơn một thiết kế glassware.
Nó phản ánh cách văn hóa whisky đã thay đổi.
Whisky từng có thể đơn giản là một loại đồ uống được rót ra ly. Nhưng khi người tiêu dùng ngày càng quan tâm đến nhà chưng cất, loại thùng, thời gian trưởng thành, terroir, kỹ thuật blending hay sự khác biệt giữa các vùng sản xuất, nhu cầu "hiểu thứ mình đang uống" cũng lớn dần.
Chiếc ly tasting trở thành một công cụ cho quá trình đó.
Không phải để làm cho việc uống whisky trở nên cầu kỳ hơn.
Mà để giúp chúng ta chậm lại một chút trước khi uống.
Quan sát.
Ngửi.
Tìm kiếm.
Rồi mới nếm.
Và đôi khi chỉ từ một thay đổi rất nhỏ – thu hẹp miệng chiếc ly – cả một thế giới hương thơm vốn nằm trong dram whisky bắt đầu trở nên dễ nhận biết hơn.
